نخل و جايگاه آن در فرهنگ عزاداري مردم يزد:
به طور كلي مراسم مذهبي در يزد را ميتوان در دو دسته تقسيم بندي كرد:
الف) جشن و سرورهای خصوصی و عمومی:
اکثریت قریب به اتفاق مردم استان یزد پیرو دین اسلام و شیعه دوازده امامی هستند. به همین دلیل مجموعه مراسم تحت تأثیر رفتارها و کنشهای فرهنگی اسلامی و ملی صورت میگیرد. مراسم عروسی، اعیاد ملی و مذهبی نظیر عید نوروز، عید فطر، عید غدیر خم، عید مبعث و سالروز تولد پیامبر اسلام(ص) و ائمه اطهار(ع) به ویژه نیمه شعبان (سالروز تولد دوازدهمین امام یعنی امام مهدی (عج)) به طرزی با شکوه و مفصل برگزار میشود.
مراسم مربوط به جشنها و اعیاد زرتشتیان نیز از جذابیت خاصی برخوردار است. مراسم عروسی و همسر گزینی طی مراحلی صورت میگیرد. خواستگاری، وکیل پرسان، گواه گیران، عروسکشان و پاتختی از جمله این مراحل است.
جشنهای ماهانه (برابر شدن نام روز با نام ماه مثلاً روز فروردین با ماه فروردین) جشنهای مفصلی موسوم به گاهنبارها، نوروز جمشیدی و مراسم پنج روز پایان سال، روز تولد آشو زرتشت پیامبر ایران و باستان (روز خرداد از ماه فروردین مصادف با ششم فروردین) و جشن سده یا جشن بزرگداشت آتش اهورا مزدا منصوب به هوشنگ پادشاه پیشدادی در روز دهم بهمن ماه از مهمترین مراسم شادی هستند که از سوی زرتشتیان با شکوه خاصی برگزار میشود. مراسم عید پسح، یهودیان به مدت 8 روز به مناسبت نجات قوم بنی اسرائیل توسط حضرت موسی (ع) در کنیسه «هاداش» یزد از طرف اقلیت بسیار کوچک یهودی برگزار میشود.
ب) سوگ و عزاداری های عمومی و خصوصی:
مراسم (نخل برداری) که از قدیم الایام در یزد مرسوم بوده است، جذابیت خاصی دارد.
نخل به عنوان تابوت سومین امام یعنی امام حسین (ع) شناخته میشود. نخل، چوب بستی عظیم به شکل برگ درخت است که شباهتی به برگ خرما ندارد. نخل با پارچه سیاه سر تا پا سیاه پوش میشود و صد ها شمشیر، قمه، و خنجر برهنه با تزئینات خاصی مانند: آئینهها، میوهها، پولکها، منگلهها، دستمالهای ابریشمی رنگی بر دو طرف بدنه نخل بسته میشود. در دهه اول محرم و یا در دهه آخر ماه صفر (دو ماه خاص عزاداری شیعیان) نخل توسط مردم عزادار مانند کشتی به حرکت در میآید و سه دور گرد میدان نخل میچرخد و آنگاه آرام آرام به درون آشیانه خود باز میگردد. همراه با چنین مراسمی، روضه خوانی، سینه زنی و عزاداری انجام میشود.
تعريف نخل:
در ارائه تعریفی جامع و مانع از نخل، باید گفت: به دلیل تشابه نخل، حجله، چلچراغ عزا، محفّه و تابوت محدوده معنایی نخل نامشخص میباشد ولی با این وجود ، تعاریف مختلفی در معرفی نخل آمده است مطمئنا ، نخل در وهله نخست، برای هر شنوندهای یادآور و تداعی کننده درخت خرما است. شاید مهمترین رواج این نام و رسم، این باشد که در روایات و اعتقادات مردم، پیکر مقدس امام حسین (ع)، بر روی شاخههای درخت خرما قرار گرفته و به محل دفن حمل شده است .
با آنکه نخل شباهتی بر درخت نخل خرما ندارد، آن را به نام این درخت مینامند. شاید به علت آنکه اصلش از جنوب غربی و بینالنهرین است. نخل شباهت بسیاری به درخت سرو دارد و سرو در فرهنگ عامه یعنی جاودانگی و رشادت و زندگی اخروی و آزادگی که یادآور روحیات و خصایص امام حسین (ع) است . همچنین این مراسم بازتابی است از "نقل از حکایت واقعه کربلا"
از تعاریف دیگر اینکه : نخل، تابوت و یا نخل ماتم آرایشی است که بر تابوت مردگان سازند و درخت خرما و نخل در واقع حجله مانندی است که از چوب میسازند و با انواع شالهای ابریشمی و رنگارنگ و پارچههای قیمتی و آئینه و چراغ و گل و سبزه و .. میآرایند و در فرهنگ نظام نخل را اینگونه معرفی مینمایند: نخل، تابوت بزرگ و بلندی است که بر آن خنجر و شمشیر و پارچههای قیمتی و چندین آئینه بسته شده و در روز عاشورا به عنوان تابوت امام حسین (ع) حرکت داده میشود و چون شبیه به درخت خرما ساخته میشود .
به تعریف دیگر نخل، یک سازه چوبی است که قسمت جلو و عقب آن از قطعات کوچک چوب به شکل نخلی بزرگ و شبکه، شبکه ساخته شده و وسط آن با چوب اسکلت بندی شده است. برای پایههای آن، چهار قطعه چوب به صورت عمودی در چهار طرف و برای بلند کردن آن چند قطعه چوب به صورت افقی تعبیه شده است.
نخل برداري:
مراسم نخل برداري نيز همچون تشکيل هيئتهاي عزاداري، داراي قواعد و قوانين خاص خود است؛ مثلاً هر جبهه از نخل، مربوط به يک يا چند محل است، البته اگر نخل آنچنان بلند و سنگين باشد؛ مانند نخل «ميدان بعثت» و «ميدان امير چقماق» يا نخل «حسينيه شاه ولي» شهر «تفت» که ارتفاع آن به يازده متر ميرسد.
عكس سمت راست: نخل ميدان شاه يا نخل ميدان بعثت يا سيد مصطفي خميني امروزي که به نخل نعمتي ها هم معروف است؛ اين نخل بزرگترين نخل شهر يزد است که ارتفاع آن 9 متر و اضلاعش 12 در 12 متر است؛ هر دو عکس مربوط به دهه 1340 مي باشد.
عکس چپ: نخل ميدان امير چقماق که به نخل حيدريها نيز معروف است؛ بلندي اين نخل 8.5 متر و اضلاع آن نيز 8.5 در 8.5 متر است؛ مشهور است که 450 سال عمر دارد و متعلق به عصر صفوي است؛ در اين عکس نخل با روپوش سياه پوشانيده شده که از رسم هاي محرم و صفر است و اطراف ديگر اين پارچه نقش سرو و شير و خورشيد است و خود اين پارچه موقوفه علي اصغر گرجي به تاريخ 18 تير 1193 ه.ش. است که تا دهه 1350 از آن استفاده ميشد.در مورد ساعت نخل برداري نيز زمانهاي متفاوتي وجود دارد؛ مثلاً در محله «کوچه بيوک» يزد در صبح عاشورا، در «خير آباد» در يک ساعت به ظهر عاشورا، در شهرستان «اشکذر» نيز در عصر عاشورا و در ساير جاها نيز کمابيش در همين ساعات، نخل برداري صورت ميگيرد.
گفتني است که چند سالي است در برخي جاها، نخل کوچکي را تهيه و به گروهي از نوجوانان ميسپارند تا پيشاپيش نخل بزرگ به حرکت درآورند، تا هم نوجوانان براي رفتن به زير نخل بزرگ در سالهاي آينده تمرين کنند و هم بر عظمت نخل برداري، افزوده، و دلهاي بيشتري رقيق شود.
نخل ميدان امير چقماق را تنها آذين بندي مينمايند و چندين سال است که به دليل کهن بودن و امکان شکسته شدن، آن را تکان ندادهاند. نخل ميدان بعثت در حد تزيين و انجام مراسم شام غريبان از آن استفاده ميکنند و تکان داده نميشود؛ البته وجود شبکههاي برق و مخابرات را در جابجا نکردن نخلها نبايد ناديده گرفت.
نخل و جايگاه آن در فرهنگ عزاداري مردم يزد: 
مراسم نخلبندی و نخلگردانی در یزد که در اصطلاح محلی بدان "نقل" نیز گفته میشود، بدین صورت است که چند روز پیش از شروع ماه محرم ، خادمان حسینیه و اعضای هیئتها، به تزئین و آذین بستن نخل میکنند. آذین بندی نخل چند روز به طول میانجامد. در طول این مدت، خدام، زیورآلات و وسایل مربوط به تزئین نخل را از انبار، بیرون آورده و تمام روز را با پاهای برهنه به این امر میپردازند. بستن نخل نیاز به مهارت و سلیقه خاص دارد و خادمان، شیوههای آن را از پدر و اجداد خود آموختهاند. بدین صورت که یک طرف از بدنه آنرا با آئینههایی کوچک و بزرگ آذین میبندند که نمایانگر نور افشانی پیکر حضرت امام حسین (ع) در آن است. طرف دیگر نخل تماماً روکش پارچه سیاهی دارد که شمايلي از درخت سرو به رنگ سبز در وسط قسمت سیاه پوش نصب شده است .
سرتاپای آن سر تیز دشنهها یا شمشیرهایی در آن فرو رفته و آن هم نمودی است از تیرها و زخمهایی که بر پیکر سرو مانند حضرتش وارد گشته است. در دو طرف دیگر به صورت قرینه، پرده سیاهی آویخته میشود که بر روی آن شکل شیر و بدن بی سر آغشته به خون نقاشی یا تکه دوزی شده است. درحالیکه شیر با دهان خود بر آن بدن بوسه میزند و یا باقیمانده نوک دشنهها و نیزهها را از بدن مطهر خارج میکند.
درهنگام نخلگردانی یکی از سادات بر بلندای نخل قرار میگیرد و با صدای ضربات سنج و يا حسین، نخلگردانان را هدایت میکند. براي برپايي اين مراسم، اطراف حسينيههايي كه براي عزاداري از قبل آماده شده را با پارچههاي سبز و مشكي سياه پوش ميكنند «نخل» در اين مراسم، به معناي "تابوت" است و اين نخل، تابوت سيدالشهدا شناخته ميشود. اسكلت عظيمي از چوب به شكل يك برگ درخت و با آنكه شباهتي به درخت خرما ندارد؛ نخل از كنده قطور درختان با استفاده از هنر باقي مانده از دوران كهن، ساخته شده است. دو طرف نخل به صورت مشبك، از چوب ساخته شده و بوسيله چوبهاي ديگر به هم مرتبط هستند دو روي نخل با آيينه، تزيين شده است. در يك طرف نخل و در وسط آن، شاخههاي سرو، بسته ميشود كه با استفاده از چوبهاي كوچكي در اندازههاي مختلف ساخته شده است اين چوبها كه به طور منظم و مورب در كنار هم چيده شدهاند به شكل درخت سرو در آمده است. چوبهاي كنار آن نشان از كثرت تيرهايي است كه بر بدن مبارك آن حضرت اصابت كرده است اطراف نخل با چراغهاي رنگارنگ تزيين و پارچههاي سياه بزرگي نيز بر اندام آن كشيده ميشود پس از آنكه بدنه نخل با پارچه سياه پوشانده شد، روي پارچهها را شمشير بندان ميكنند و بر روي آن صدها شمشير و خنجر برهنه طوري ميبندند كه جلو و عقب نخل «آجين شمشير» گشته و هيكل چوبي نخل چنان آراسته ميشود كه هيبت آن هر بينندهاي را به حيرت وا ميدارد.
هر کدام از عناصر به کار برده شده در نخل را نمادی از یک حادثه و متعلق به شخص خاصی در حادثه کربلا دانسته :
· چوب نخل، به عنوان جنازه سید الشهدا (ع)
· سیاه پوش کردن، به عنوان پارچه سیاه روی جنازه
· شمشیر و نیزهها به علامت تیر و نیزههای وارد شده بر بدن امام حسین (ع)
· سرو نخل، به عنوان قد و قامت علی اکبر (ع)
· آینه به عنوان نور وجود مبارک امام حسین (ع)
· علمهایی که بر نخل بسته میشود به عنوان علمدار امام حسین (ع)
· پارچههای زینتی که بر نخل می بندند به عنوان حجله حضرت قاسم (ع)
· زنگهایی که قدیم میبستند به عنوان زنگ کاروان امام حسین (ع)
· عزادارانی که نخل را بر میدارند به عنوان تشییع کنندگان
· سرطوق بالای نخل به عنوان کاکُل علی اکبر (ع)
پس از آذينبندي و سياه پوش كردن نخل، معمولاً در شب عاشورا با انبوه جمعيت و عزاداران و هيئتهاي مختلف، اندکي نخل را براي آزمايش و تغيير وضعيت، جابجا مينمايند تا در روز عاشورا، مشکلي حادث نشود. البته اين دقت، در مورد نخلهاي بسيار بزرگ اعمال ميشود.
در روز عاشورا با توجه به عادت و يا قرارداد عرفياي که ميان هيئت عزادار، از قديم وضع شده، در ساعت معيني از روز، عمل نخل برداري صورت ميگيرد. بدين صورت که غالب کساني که ميخواهند شانه خود را به زير نخل ببرند، مقداري پنبه، پشم، کاه، پارچه و يا هر جسم نرم ديگري را داخل دستمالهاي بزرگ پيچيده، آن را به سر يکي از کتفهاي خود ميبندند تا هنگام شانه بردن به زير چوبهاي حمال، شانهاشان آسيبي نبيند و فشار سنگيني نخل را بهتر تحمل نمايند. سپس به دستور شخصي با تجربه و سالمند که عموماً از سادات است، افراد به نسبت توانايي شان، با پاي برهنه، دور تا دور و داخل پايهها و چوبهاي حمال نخل، تقسيم شده، جايگزين ميشوند و در زماني مناسب، به دستور آن فرد رهبر، با ذکر «يا حسين، يا حسين»، مسافت تعيين شده را پيموده و دوباره به جايگاه اوليه نخل باز ميگردند. البته در زمان فعلي مرسوم شده که سه دور اين حرکت جابجايي پياپي صورت ميگيرد؛ لکن نقل قول شده که در قديم به جهت تبرک چهارده معصوم، نخل را چهارده مرتبه ميگرداندهاند. ناگفته نماند که شخص راهبر و فرمانده نخل، در پهنه سرو مانند نخل، بر روي يکي از چوبهاي نخل، با آويختن شال عزا به گردن، ميايستد و با حرکات دست، نخل بران را در جابجايي نخل، هدايت ميکند؛ و يک يا دو نفر هم به نوک يا راس نخل، بالا ميروند و در هنگام حرکت نخل، يکي، اذان ميگويد و ديگري، اشعار حماسي يا ابياتي از دوازده بند مشهور محتشم کاشاني را ميخواند. ضمناً در هر دور يا رفت و برگشت نخل، تعدادي شتر، گاو و گوسفند نذري، قرباني ميشوند تا پس از ختم مراسم، بين نيازمندان، تقسيم و يا با پخت آش گندم از گوشت دامهاي قرباني، مردم را به خوردن آش گندم يا آش حسيني، مهماني نمايند. همچنين در هنگامي که نخل از حرکت باز ميايستد يا پيش از حرکت دادن، بعضي از مردم با پخش نقل يا نخود برشته و مانند آن، نذر خود را ادا مينمايند.
هرچند امروزه نخلهایی با این وسعت تزئین کمتر دیده میشود و فقط در حد سیاه پوش کردن و تزئینات ساده بسنده میشود. ولی باز، نخلبندی و نخل گردانی، آئینی با شکوه است که با عظمت خاصی در بین یزدیها برگزار میشود.
نخلهای بزرگ، پس از تزئین، به چندین تُن وزن میرسد و معمولا برای بلند کردن و حرکت آن نیروی بسیاری لازم است. بعد از نماز ظهر روز عاشورا دهها تن از مردان محل با جامه مشکی، زیر پایههای نخل رفته، و آن را با عظمت تمام به حرکت در میآورند و چون جنازهای باشکوه، آن را از میان موج جمعیت عزاداران عبور میدهند . عزاداران معمولا با پاهای برهنه، نخل را تا مسیری حمل کرده و یا آن را سه مرتبه (به نیت سه روز نعش بی جان آن حضرت كه در صحرای کربلا قرار داشت) و دور شش ضلعی (به نیت حرم شش گوشه آن امام) به نام «کَلُک» که در وسط حسینیه ساخته شده میچرخانند.
در خصوص حمل و گردانیدن نخلها، یکپارچگی و اتحاد خاصی حاکم میباشد که هر بینندهای را متحیر و مجذوب میكند. و در آن نوعی تقسیم کار، نظم و قانون وجود دارد که همه عزاداران تابع آن هستند. برای برداشتن نخل در آبادیهای مختلف، تقسیم کار جالبی وجود دارد که در برخی محلات این سنت هنوز به دقت انجام میشود. به گونهای که بلند کردن هر پایه نخل، مخصوص صنف، طایفه، یا اهل محل خاصی بوده و کسی حق سرپیچی از آن موازین را نداشته و معمولا این حق موروثی بوده است. مثلا در نصرآباد پیشکوه یزد، هنگام برداشتن نخل، هر پایه مخصوص صنفهای نجار، آهنگر، قصاب، دباغ، سرّاج، میرآب و کسان دیگر بوده و امروزه نیز این رسم تاحدودی در این محله و همچنین میبد و تفت و برخی نقاط دیگر پابرجاست .
به نظر میرسد عمومیت این مراسم و شهرت نخل در سراسر ایران از سایر رسوم و نشانهها بیشتر است و با توجه به مشاهدات و مطالعات میتوان گفت که در اغلب نقاط ایران مردم یا نخل دارند و یا آن را می شناسند.
به طوري كه، وسعت حضور و اجرای این آیین، مرزهای ایران را درنوردیده و به وسعت جهان و فرهنگ مسلمانان شیعه برگزار میشود به عنوان نمونه در کشورهایی همچون جزایر کارائیب، پاکستان و هندوستان به شکل «تعزیره» نمود مییابد.
مدتی بود میخواستم در فضای مجازی درباره مدیریت امداد در سوانح مطالبی را برای علاقمندان بیاورم تا با این رشته جدید و جایگاه مهم آن بیشتر آشنا شوند. امیدوارم مطالب ارائه شده بتواند مورد استفاده قرار گیرد. ما را از نظرات خود محروم نفرمایید.